پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی 2251-7898 22 2 2026 07 01 مسئولیت در قبال دیگران مبتنی بر تحلیل اخلاقی «امر به معروف و نهی از منکر» در قرآن و حدیث مسئولیت در قبال دیگران مبتنی بر تحلیل اخلاقی «امر به معروف و نهی از منکر» در قرآن و حدیث 110 138 80451 10.22081/jare.2026.72116.2059 FA محمدامین خوانساری استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث Journal Article 2025 10 22 Abstract<br />"Enjoining good and forbidding evil" (al-amr bil-ma‘ruf wa al-nahy ‘an al-munkar) is a fundamental principle in Islam, signifying the act of inviting others towards righteousness and goodness, and deterring them from evil and wrongdoing. The central question of this research is whether, based on the teachings of the Qur'an and Hadith, an ethical interpretation can be presented in which enjoining good and forbidding evil is explained from the perspective of "responsible ethics" and as a "responsibility towards others," grounded in human roles, attachments, and competencies. Employing a descriptive-analytical method and library-based sources with an emphasis on the Holy Qur'an and the traditions of the Ahl al-Bayt (AS), this study examines this principle in the Qur'an and Hadith. The research findings indicate that in ethics based on the Qur'an and Hadith, while emphasizing the general responsibility of all individuals, an ethical prioritization exists. A human being holds both a "general responsibility" towards all people and the good and evil of society, and, due to specific relationships or roles, a "special responsibility," which reflects ethical ranks and priorities. Moral responsibility does not merely pertain to external behaviors; rather, it also encompasses beliefs, habitual dispositions (malakat), and intentions. The individual bears both a positive responsibility (to perform an act) and a negative responsibility (to refrain from an act). Abandoning the duty of enjoining good and forbidding evil has wide-ranging individual and social consequences and can pave the way for widespread corruption. «امر به معروف و نهی از منکر» از جمله اصول اساسی در اسلام است که به معنای دعوت دیگران به خیر و پسندیده و بازداشتن آنها از شر و ناپسند است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا می‌توان بر اساس آموزه‌های قرآن و حدیث، قرائتی اخلاقی ارائه داد که در آن، امر به معروف و نهی از منکر را از منظر «اخلاق مسئولانه» و به عنوان «مسئولیت در قبال دیگران» مبتنی بر نقش‌ها، تعلق‌ها و شایستگی‌های انسانی، تبیین شود. در این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، و منابع کتابخانه‌ای با تاکیدبر قرآن کریم و احادیث اهل بیت (ع)، این اصل را در قرآن و حدیث بررسی کرده‌ایم. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در اخلاق مبتنی بر قرآن و حدیث، ضمن تأکید بر مسئولیت عام همه افراد، اولویت‌بندی اخلاقی وجود دارد. انسان هم «مسئولیت عام» نسبت به همه افراد و خیر و شر جامعه دارد و هم به دلیل نسبت یا نقش‌هایی که دارد، «مسئولیت ویژه» دارد که بیانگر مراتب و اولویت‌های اخلاقی است. مسئولیت اخلاقی صرفاً ناظر به رفتارهای بیرونی نیست بلکه باورها، ملکات و نیت‌ها را نیز در بر می‌گیرد. انسان هم مسئولیت ایجابی نسبت به فعل و انجام عمل دارد و هم مسئولیت سلبی دارد. ترک امر به معروف و نهی از منکر، پیامدهای فردی و اجتماعی گسترده‌ای دارد و می‌تواند زمینه‌ساز فساد همگانی شود. https://akhlagh.morsalat.ir/article_80451_d063b8a2c88966846224d93e9c485035.pdf